lotte reiniger

Lotte Reiniger (1899 – 1981) knipt silhouetten en laat ze bewegen op een gekleurde achtergrond. Het is moeilijk om je ogen van de beelden af te houden, hoewel de figuren houterig bewegen en blijven haken aan het scherm. Ze zwijgen.
Die Abenteuer des Prinzen Achmed (1926) is de eerste lange animatiefilm uit de geschiedenis, wat niet automatisch wil zeggen dat het ook een goede film is, maar het fascineert wel. Hoe kwam Lotte Reiniger ertoe – levend in Berlijn aan het begin van de vorige eeuw – om silhouetten te knippen en in beweging te zetten, in een betrekkelijk nieuw medium?
Silhouetknippen was in de achttiende en negentiende eeuw een populair tijdverdrijf voor vrouwen, lees ik op internet. Ik ben allergisch voor woorden als ‘populair tijdverdrijf’, maar daar zit je als lezer niet op te wachten – je kunt taal ook te veel problematiseren.
Silhouetknippen was dus een rage. Ik weet niet goed wat ik me daarbij moet voorstellen. Een rage zoals het nu een rage is om op internet filmpjes te zetten van iemand die door een groep mensen in elkaar geslagen wordt terwijl een omstander het met een mobieltje vastlegt?
Het beeld dat bij me opkomt als ik me silhouetknippen als populair achttiende- en negentiende eeuws tijdverdrijf voor vrouwen voorstel is – hoewel zeventiende eeuws – een schilderij van Vermeer. Een gordijn, een doorkijkje, de vrouw des huizes met een schaar in de hand. Geel, blauw, de kleuren van Vermeer; zij geconcentreerd gebogen over een knipwerkje, een dienstbode gedienstig op de achtergrond, af en toe bemoedigend knikkend als Mevrouw vragend opkijkt, hoewel het silhouetje voor geen meter op Meneer lijkt – en ook niet op haar minnaar.
Het beeld van Vermeer moet ik bijstellen als ik plaatjes op internet vindt: Lotte Reiniger, silhouetknippende vrouw, animatiefilmende vrouw, is modern. Waarmee ik dan ook weer niet wil zeggen dat Vermeer geen moderne vrouwen schilderde, dat deed hij waarschijnlijk wel, maar hij zat vast in de zeventiende eeuw. Moderne 20e-eeuwse vrouw is misschien beter als je het over Lotte Reiniger hebt, waarbij je moet aantekenen dat voor ons Lotte Reiniger er op die foto’s alweer akelig ouderwets uitziet maar dat ligt ook aan het fenomeen foto zelf.
Lotte Reiniger knipte dus silhouetten en maakte sprookjes. ‘A masterpiece’ noemt Jean Renoir Die Abenteuer des Prinzen Achmed. Natuurlijk oogt de film klungelig, aandoenlijk, maar over honderd jaar zal men hetzelfde over Shrek en Toy Story zeggen – en die twee films ontberen de tijdloze magie van het silhouet.
Tegenwoordig vloeien beelden moeiteloos in elkaar over, alsof er geen begin en einde meer is. Bij een film van Reiniger hakkelt het. Je voelt de weerstand van een fysieke wereld die zich niet eenvoudig gewonnen geeft, die zich onwelwillend, in discrete stappen, in beeld laat vangen, tijdrovend plaatje voor tijdrovend plaatje – het vreselijke gepriegel met een klein schaartje om al die figuren en achtergronden te knippen, één voor één foto’s nemen, de figuren steeds een millimeter verschuiven, pijnlijke knieën, zeurende onderrug – en dat dan tien uur achter elkaar, voor twee seconden film.
Stop motion dekt de lading inderdaad. Als het paard van Prins Achmed uiteindelijk naar de hemel vliegt, kijk je niet alleen naar een paard dat naar de hemel vliegt, maar je beseft dat je naar een ontluikende technologie en nieuwe kunstvorm kijkt.
Film bestond natuurlijk al langer, maar bij Lotte Reiniger is meer aan de hand dan simpel de camera richten op een stuk wereld (bijvoorbeeld een stationnetje ergens in Frankrijk) en draaien maar…zij moest die wereld eerst nog creëren. In den beginne was er niets. Lotte Reiniger maakte film, meer nog dan de gebroeders Lumière. Als je haar in de filmgeschiedenis een plek wilt geven – het onverzadigbare monster dat wikipedia heet met weetjes en feitjes wil voeden – dan liever naast Georges Méliès, de special effects man die in 1902 een ruimtecapsule in het oog van het mannetje van de maan liet vliegen.
Ik zou willen dat ik er bij was geweest, toen Lotte Reinigers film in premiere ging. De verrukking van het nieuwe. Walter Ruttmann, bevriende filmmaker, zei over Lotte Reinigers werk: ‘We’re in the 20’s and you’re making fairy tales.’ Die Abenteuer des Prinzen Achmed is losjes gebaseerd op de verhalen uit Duizend-en-één-nacht, maar die verhalen doen er nauwelijks toe, het gaat om de wereld vol bloemen, planten, ornamenten, sluiers, prinsen, prinsessen, markiezen, tovenaars, fabeldieren – een wereld die Lotte Reiniger geduldig bij elkaar knipte. De ambachtelijkheid. De herhaalde patronen. De details. Het design. De decoratie.
Onzin, wat die Ruttman zei. Een animatiefilm maken is tijdrovend en daarmee – in de haast en plompheid die het leven van alledag behelst – per definitie een subversieve daad. Ruttman maakte zelf Berlin: Die Sinfonie der Großstadt, 1927.
Lotte Reiniger toont de silhouetfiguren bijna altijd van opzij, dat levert de meest sprekende vorm op. Jip en Janneke zijn ook altijd van opzij afgebeeld. Het prettige daarvan is dat de figuren je niet recht aankijken, en dat ze ertoe neigen om naar links en rechts te bewegen, het scherm in en uit. Je hoeft je als kijker niet te identificeren met de hoofdpersonages, er worden geen close-ups opgedrongen, je ziet geen emoties, geen soapacteurs die moeilijk kijken. De figuren zwijgen en dat maakt ze extra mooi. Je ervaart ritme, kleur, beweging.
Wat ook fijn is: een film kent een einde, het scherm gaat op zwart. De figuren krijgen rust. Prins Achmed mag zich eindelijk neervleien bij prinses Peri Banu, en zich onbespied wanen. Kunst in een museum of een beeld op een plein moet altijd maar aanwezig zijn, zijn mooie mooist tonen voor wie toevallig langs komt. Dat permanente, dat fysiek aanwezige van kunst, daar heb ik het moeilijk mee.
Het is ongelooflijk dat ik hier bijna een eeuw later met mijn rug tegen de verwarming zit, laptop op schoot, en dat ik naar iets uit 1926 kijk. Dat we beelden kunnen maken en ernaar kunnen kijken wanneer we willen. De pijnlijke knieën en rug van Lotte Reiniger die je tachtig jaar later voelt zijn een wonder.